Z labiryntu nie wychodzi się, więcej chodząc. Jak sprawdzić, czy medytacja działa

Wiele osób, które medytują, zna to pytanie: skąd mam wiedzieć, że robię to dobrze?

Kiedy praktyka nie przynosi efektów w życiu, często dokłada się do niej wysiłku. Siedzi się dłużej, spina bardziej, tak jakby jedynym narzędziem był wysiłek. Albo praktykę się porzuca.

Dobrze opisuje to jeden obraz: labirynt.

Z labiryntu nie wychodzi się, starając się bardziej i więcej chodząc. Wychodzi się, wiedząc, gdzie się jest i gdzie jest wyjście.

W tym tekście wyjaśniam, skąd wzięły się te dwa zdania, co z nich wynika dla praktyki i co dziś da się sprawdzić.

„Staraj się bardziej” nie wyprowadza z labiryntu

W labiryncie łatwo pomylić ruch z postępem. Idzie się szybko, skręca, zawraca, znowu skręca. Rośnie zmęczenie. Rośnie też poczucie, że coś się robi. A odległość do wyjścia nie musi się przy tym zmniejszać. Ruch jest prawdziwy, postęp niekoniecznie.

W praktyce medytacji wygląda to podobnie. Początkujący często nie wiedzą, czy medytują poprawnie, i między innymi dlatego rezygnują. Zaawansowani praktycy często dochodzą do plateau, czyli do miejsca, w którym postęp staje, i coraz mocniej walczą o „następny poziom”.

Z wysiłkiem łatwo przesadzić w obie strony. Obie skrajności, za mało i za dużo, częściej zdarzają się osobom z mniejszym doświadczeniem. Za mało to senność, błądzenie myślami, błogie rozleniwienie. Za dużo to spinanie się, odpychanie myśli, pilnowanie oddechu jak na egzaminie. Najlepiej wypada wysiłek umiarkowany.

Myśli napływają także po latach praktyki. Raz po raz odpływa obiekt medytacji: oddech albo inny punkt, na którym trzyma się uwagę. Praktyka tego nie wyłącza. Sprawia, że szybciej łapie się moment, w którym myśl się pojawiła, i można wrócić.

Na tym właśnie polega postęp. Nie na tym, że myśli jest mniej, tylko na tym, że coraz szybciej się je zauważa. Część badań pokazuje, że kurczowe skupienie osłabia właśnie tę umiejętność. Więcej siły nie daje więc więcej postępu. Czasem daje go mniej.

Wydłużanie sesji też nie trafia w sedno. Ważniejsze jest to, jak często się siada, niż to, jak długo. Najwięcej zmienia to, ile dni w miesiącu w ogóle siada się do praktyki.

Kłopot w tym, że od środka trudno ocenić, czy wysiłku jest za mało, za dużo, czy w sam raz. Do odczucia łatwo domieszać dwie rzeczy. Pierwsza to narracja, czyli to, co się o własnej praktyce opowiada sobie i innym. Druga to ambicja, czyli to, co się chce osiągnąć.

Prowadzący ma ten sam problem, tylko z drugiej strony. Ucznia też widzi przez własną opowieść o metodzie i przez własne ambicje.

Medytuję od czternastego roku życia. Przez dwadzieścia siedem lat praktykowałam bez informacji zwrotnej z pomiaru, bo tak się wtedy uczyło medytacji. Ani ja, ani nikt, kto mnie uczył, nie miał zapisu, z którym można by porównać to, co czułam.

Zapis dokłada to, czego brakuje odczuciu

W 2018 roku pierwszy raz zobaczyłam zapis własnych fal mózgowych. Po kilku tygodniach pracy z nim przyszły pierwsze postępy. Zauważyłam też, że inaczej reaguję na to, co dzieje się w moim życiu. Kiedy pomiar pomógł mi się nauczyć, wiedziałam, że mam w rękach coś, co weryfikuje wysiłek obu stron: tego, kto praktykuje, i tego, kto prowadzi. Coś, co omija narrację i ambicje.

Równie ważne jest to, czego pomiar nie robi. Nie unieważnia odczucia. Nie odbiera głosu temu, co się czuje w czasie praktyki. Jest brakującym elementem, który do odczucia dochodzi.

Jak to wygląda w praktyce? W neurofeedbacku zapis EEG z praktyki zamienia się na bieżąco w sygnał dźwiękowy albo wizualny. Chodzi o to, żeby lepiej zauważać subtelne stany i szybciej się uczyć. W neurocoachingu idzie się krok dalej. Prowadzący korzysta z pomiaru i kieruje praktyką, wiedząc, co dzieje się w układzie nerwowym praktykującego.

Od tamtej pory mam za sobą 1000+ sesji coachingowych z obserwacją zapisu EEG w czasie rzeczywistym. W pracy łączę jedno z drugim: to, co człowiek czuje, i to, co pokazuje zapis.

To, co daje pomiar, ma dwie części, tak jak zdanie o labiryncie.

Pierwsza część to informacja: gdzie jestem teraz. Co pokazuje zapis w tej sesji, w tej minucie. To, gdzie się jest, warto wiedzieć także bez zapisu. Praktyka uczy zauważać, co dzieje się w głowie: jak przychodzą i odchodzą myśli, emocje, wrażenia z ciała. Tę umiejętność nazywa się metaświadomością. Zapis dokłada do niej drugi, zewnętrzny punkt odniesienia.

Druga część to kierunek: gdzie jest wyjście. I tu zaczyna się prawdziwa trudność. Każdy umysł ma swoje mocne strony i swój deficyt: stan, który przychodzi mu z największym trudem. Trenować warto właśnie ten stan. Tyle że trudno obrać kierunek, którego się nie zna. Jeśli ktoś nigdy nie doświadczył danego stanu, nie wie nawet, że jest możliwy. Nie szuka go, bo nie wie, że czegoś mu brakuje.

Tak było ze mną. W 2018 roku pierwszy raz zobaczyłam zapis z własnej głowy. Z tyłu głowy prawie nie było fal alfa, ani w medytacji, ani poza nią. Fale alfa to fale odzyskiwania potencjału. Pokazują, czy umysł umie wyłączyć ciąg myśli tam, gdzie w danej chwili nie jest potrzebny. Mój nie umiał. Żyłam w ciągłym lęku, z układem alarmowym mózgu, z ciałem migdałowatym na czele, nastawionym na pełne obroty. Umysł był stale zajęty strategiami przetrwania i unikania cierpienia, które często wcale nie musiało nadejść. A w kluczowych momentach cały intelekt po prostu znikał. Przez dwadzieścia siedem lat praktyki nie wiedziałam, że może być inaczej.

Zapis pokazał mi jedno i drugie: gdzie jestem i dokąd trenować. Kierunkiem okazał się umysł, w którym alfa dynamicznie pojawia się i znika, czyli umysł, który sprawnie przełącza się między trybami. Po kilku tygodniach treningu z zapisem pojawiły się pierwsze zmiany. Zaczęłam inaczej reagować na to, co działo się w moim życiu. Dziś jestem w zupełnie innym miejscu a moim życiu.

Pomiar wyprowadza z błędu. Nie większym wysiłkiem — informacją.

To więcej niż medytacja

Już wtedy wiedziałam, że to znacznie więcej niż medytacja. To prawda, która zbliża ludzi do efektów medytacji.

Ta sama zasada działa poza praktyką. Pomiar pomaga lepiej rozumieć siebie.

Dobrze widać to w pracy. Firmy zbierają dane prawie o wszystkim: o przychodach, konwersjach, rotacji, czasie odpowiedzi. O własnej głowie ma się zwykle opowieść: „Dobrze znoszę presję”. „Regeneruję się w weekend”. „Skupiam się, kiedy trzeba”.

W tej opowieści jest doświadczenie i jest narracja, interpretacja i aspiracja. Brakuje w niej obiektywnego punktu odniesienia. Taki punkt daje zapis. Pokazuje na przykład to, o czym pisałam przy falach alfa: czy umysł umie wyłączyć ciąg myśli, kiedy nie jest potrzebny, i czy sprawnie przełącza się między trybami.

Zmianę oceniało się dotąd głównie z relacji samego człowieka i z obserwacji prowadzącego. Dziś da się do tego dołożyć weryfikację ilościową, opartą na pomiarze.

Co pokazuje zapis, a czego nie

Zapis nie czyta myśli ani emocji. Pokazuje, jak w mierzonym miejscu zachowują się fale mózgowe.

To nie jest badanie i nie służy do stawiania diagnozy.

Sama liczba może też wprowadzić w błąd, jeśli brakuje kierunku. Pisałam o tym wyżej, przy falach alfa.

Czy pomiar uzależnia od sprzętu? W treningu dla liderów, który prowadzę, jeden wybrany stan umysłu trenuje się z pomiarem przez osiem do dziesięciu tygodni. Równolegle prowadzę coaching, którego zadaniem jest integraccja tego stanu w codziennym życiu. Potem technikę ćwiczy się i rozwija samodzielnie, bez sprzętu i bez trenera.

Czy liczby odbierają praktyce głębię? Mogłyby, gdyby liczba stała się celem. Dlatego pomiar nie wypiera tego, co się czuje, tylko stoi obok. Łączę jedno z drugim, bo każde z nich osobno widzi mniej.

Coaching i praca z umysłem mają dziś coś, czego do tej pory nie miały: obiektywny punkt odniesienia. I to jest informajca, której potrzebuje wielu ludzi.

Minazee, czyli MINd mAZe frEE

Pierwsza nazwa, jaką nadałam temu wszystkiemu, brzmiała Mind Maze Free. Wyjście z labiryntu umysłu. Bo pomiar wyprowadza z błędu.

Nazwa Mind Maze była zajęta. Złożyłam więc własną: Minazee. MINd mAZe frEE. Tak nazywa się moja aplikacja.

Minazee mówi to samo co labirynt: trzeba wiedzieć, gdzie się jest i gdzie jest wyjście.

I nie dotyczy to tylko medytacji. To zasada rozwoju w ogóle: w neurocoachingu, w pracy z własną głową, w rozumieniu siebie.

Jak sprawdzić, czy medytacja działa

Do codziennej praktyki warto wziąć dwie rzeczy. Siadać często, nawet na krótko, bo regularność zmienia więcej niż długość sesji. Kiedy praktyka nie przynosi efektów, nie dokładać wysiłku: zauważyć, że uwaga uciekła, i spokojnie wrócić.

To pomaga ćwiczyć. Ale odczucie samo siebie nie sprawdzi.

Na pytanie z początku tego tekstu odczucie odpowiada tylko w połowie. Drugą połowę daje to, co da się sprawdzić. Dzięki pomiarom mamy w końcu weryfikowalną informację.

Materiał edukacyjny, nie wyrób medyczny. Nie zastępuje diagnostyki ani leczenia.